لِمَاذَا يَخْتَلِفُ «سِعْرُ صَرْفِ الدَّوَاءِ» عَنْ سِعْرِ الصَّرْفِ فِي السُّوقِ؟
"İlaç Döviz Kuru" Neden Piyasa Kurundan Farklıdır?
عِنْدَمَا يُذْكَرُ «سِعْرُ صَرْفِ» فِي أَيِّ بَلَدٍ، يَنْصَرِفُ ذِهْنُ مُعْظَمِ النَّاسِ إِلَى السِّعْرِ الَّذِي يَرَوْنَهُ فِي الْبُنُوكِ وَ شَاشَاتِ التَّدَاوُلِ، أَيْ سِعْرَ الصَّرْفِ فِي السُّوقِ. وَ هَذَا السِّعْرُ يَتَحَدَّدُ وَفْقَ الْعَرْضِ وَ الطَّلَبِ، وَ قَدْ يَتَغَيَّرُ يَوْمِيًّا بَلْ قَدْ يَتَغَيَّرُ عَلَى مَدَارِ السَّاعَةِ فِي زَوْجِ الْيُورُو/ اللِّيرَةِ التُّرْكِيَّةِ. غَيْرَ أَنَّ تُرْكِيَا تَعْتَمِدُ فِي احْتِسَابِ أَسْعَارِ الْأَدْوِيَةِ سِعْرًا مُخْتَلِفًا لَا يُطَابِقُ سِعْرَ السُّوقِ بِصُورَةٍ حَرْفِيَّةٍ؛ إِذْ تُسَعَّرُ الْأَدْوِيَةُ عَلَى أَسَاسِ سِعْرِ صَرْفٍ إِدَارِيٍّ تُحَدِّدُهُ الْجِهَةُ الْعَامَّةُ الْمُخْتَصَّةُ، وَ يُشَارُ إِلَيْهِ عَادَةً بِسِعْرِ صَرْفِ الْيُورُو الْمُعْتَمَدِ لِتَسْعِيرِ الْأَدْوِيَةِ. وَ قَدْ يَبْدُو هَذَا التَّمْيِيزُ مُحَيِّرًا فِي الْوَهْلَةِ الْأُولَى، لَكِنَّهُ يُفْهَمُ بِوَصْفِهِ خِيَارًا مَقْصُودًا يَهْدِفُ إِلَى دَعْمِ اسْتِقْرَارِ الْأَسْعَارِ وَ تَحْسِينِ إِدَارَةِ الْمُوَازَنَةِ الْعَامَّةِ.
وَ لَا يَعْمَلُ قِطَاعُ الدَّوَاءِ بِوَصْفِهِ سُوقًا اسْتِهْلَاكِيَّةً عَادِيَةً؛ لِأَنَّ الدَّوَاءَ يَرْتَبِطُ مُبَاشَرَةً بِالْحَقِّ فِي الصِّحَّةِ، وَ لِذَلِكَ تَتَدَخَّلُ الدَّوْلَةُ فِي هَذَا الْقِطَاعِ عَبْرَ أَدَوَاتٍ قَوِيَّةٍ، أَهَمُّهَا التَّسْعِيرُ وَ آلِيَّاتُ السَّدَادِ/ التَّعْوِيضِ الَّتِي تَقُومُ بِهَا مُؤَسَّسَةُ الضَّمَانِ الِاجْتِمَاعِيِّ (SGK) وَ نَحْوُهَا. وَمِنْ أَبْرَزِ أَدَوَاتِ هَذَا التَّدَخُّلِ تَثْبِيتُ سِعْرِ الصَّرْفِ الْمُسْتَخْدَمِ دَاخِلَ مُعَادَلَةِ التَّسْعِيرِ لِفَتْرَةٍ زَمَنِيَّةٍ مُعَيَّنَةٍ. وَهُنَا تَبْرُزُ الْفِكْرَةُ الْأَسَاسِيَّةُ: عِنْدَمَا يُحَدَّدُ السِّعْرُ الْمَرْجِعِيُّ لِدَوَاءٍ مَا بِالْيُورُو، فَلَا بُدَّ مِنْ تَحْوِيلِهِ إِلَى اللِّيرَةِ التُّرْكِيَّةِ بِاسْتِخْدَامِ مُعَامِلِ تَحْوِيلٍ. وَ تَقُومُ الدَّوْلَةُ بِتَحْدِيدِ هَذَا الْمُعَامِلِ عَلَى هَيْئَةِ «سِعْرِ صَرْفٍ دَوَائِيٍّ» يُعْتَمَدُ دَوْرِيًّا، بِحَيْثُ لَا تَتَفَاعَلُ الْأَسْعَارُ بِشَكْلٍ فَوْرِيٍّ مَعَ كُلِّ قَفْزَةٍ فِي سِعْرِ الْيُورُو فِي السُّوقِ.
وَ الْغَايَةُ الرَّئِيسِيَّةُ مِنْ هَذَا النَّهْجِ هِيَ الْحَدُّ مِنْ انْتِقَالِ تَقَلُّبَاتِ سِعْرِ الصَّرْفِ إِلَى أَسْعَارِ الدَّوَاءِ انْتِقَالًا تِلْقَائِيًّا وَ حَادًّا. وَمِنْ مَنْظُورٍ اقْتِصَادِيٍّ، تَسْعَى الدَّوْلَةُ هُنَا إِلَى ضَبْطِ انْتِقَالِ أَثَرِ سِعْرِ الصَّرْفِ إِلَى الْأَسْعَارِ (Exchange Rate Pass-Through) عَبْرَ إِبْطَاءِ سُرْعَةِ انْعِكَاسِ الصَّدَمَاتِ قَصِيرَةِ الْأَجَلِ عَلَى أَسْعَارِ الْبَيْعِ فِي الصَّيْدَلِيَّاتِ. وَبِذَلِكَ لَا تَتَحَوَّلُ صَدَمَاتُ الْعُمْلَةِ إِلَى زِيَادَاتٍ آنِيَّةٍ فِي أَسْعَارِ الدَّوَاءِ، بَلْ تَتَحَرَّكُ الْأَسْعَارُ ضِمْنَ إِطَارٍ أَكْثَرَ قَابِلِيَّةً لِلتَّنَبُّؤِ. وَ هَذَا يُحَقِّقُ لِلْمُسْتَهْلِكِ قَدْرًا مِنَ الِاسْتِقْرَارِ السِّعْرِيِّ، كَمَا يَمْنَحُ الْقِطَاعَ الْعَامَّ قُدْرَةً أَعْلَى عَلَى التَّخْطِيطِ وَ الِالْتِزَامِ بِالِانْضِبَاطِ الْمَالِيِّ فِي نَفَقَاتِ الدَّوَاءِ.
وَمَعَ ذَلِكَ، قَدْ تَنْشَأُ بَعْضُ التَّوَتُّرَاتِ إِذَا اتَّسَعَتِ الْفَجْوَةُ كَثِيرًا بَيْنَ سِعْرِ صَرْفِ السُّوقِ وَ سِعْرِ الصَّرْفِ الدَّوَائِيِّ. فَبَعْضُ مُدْخَلَاتِ إِنْتَاجِ الدَّوَاءِ أَوِ اسْتِيرَادِهِ يَرْتَبِطُ بِالدُّولَارِ أَوِ الْيُورُو، مَا يَجْعَلُ تَكَالِيفَ الشَّرِكَاتِ تَتَأَثَّرُ بِسِعْرِ السُّوقِ فِعْلِيًّا. وَ إِذَا بَقِيَتِ الْإِيرَادَاتُ الْمُقَوَّمَةُ بِاللِّيرَةِ تَتَكَيَّفُ بِوَتِيرَةٍ أَبْطَأَ مِنَ التَّكَالِيفِ، تَتَزَايَدُ ضُغُوطُ التَّكْلِفَةِ وَ قَدْ تَظْهَرُ لَدَى بَعْضِ الْأَصْنَافِ مَظَاهِرُ تَرَدُّدٍ فِي الْعَرْضِ أَوْ تَأَخُّرٍ فِي التَّوْرِيدِ. لِذَلِكَ يُحَدَّثُ سِعْرُ الصَّرْفِ الدَّوَائِيُّ عَادَةً عَلَى فَتَرَاتٍ، فِي مُحَاوَلَةٍ لِلْجَمْعِ بَيْنَ هَدَفِ إِتَاحَةِ الدَّوَاءِ لِلْمُوَاطِنِ وَبَيْنَ الْحِفَاظِ عَلَى اسْتِدَامَةِ التَّزْوِيدِ دَاخِلَ السُّوقِ.
Tam Tercüme
"Herhangi bir ülkede 'döviz kuru' zikredildiğinde, çoğu insanın zihni bankalarda ve işlem ekranlarında gördükleri kura, yani piyasadaki döviz kuruna gider. Bu fiyat arz ve talebe göre belirlenir ve günlük olarak, hatta Euro/Türk Lirası paritesinde olduğu gibi saat başı bile değişebilir. Ancak Türkiye, ilaç fiyatlarının hesaplanmasında piyasa fiyatıyla birebir örtüşmeyen farklı bir kur benimser; zira ilaçlar, yetkili kamu kurumu tarafından belirlenen ve genellikle ilaç fiyatlandırması için onaylanmış Euro kuru olarak adlandırılan idari bir döviz kuru esas alınarak fiyatlandırılır. Bu ayrım ilk bakışta kafa karıştırıcı görünebilir, ancak fiyat istikrarını desteklemeyi ve kamu bütçesinin yönetimini iyileştirmeyi amaçlayan kasıtlı bir tercih olarak anlaşılır. İlaç sektörü sıradan bir tüketim piyasası olarak işlemez; çünkü ilaç doğrudan sağlık hakkı ile bağlantılıdır, bu yüzden devlet bu sektöre en önemlileri fiyatlandırma ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve benzerlerinin yürüttüğü geri ödeme mekanizmaları olan güçlü araçlarla müdahale eder. Bu müdahalenin en belirgin araçlarından biri, belirli bir zaman dilimi için fiyatlandırma formülü içinde kullanılan döviz kurunun sabitlenmesidir. Burada temel fikir ortaya çıkar: Bir ilacın referans fiyatı Euro cinsinden belirlendiğinde, bunun bir dönüşüm katsayısı kullanılarak Türk Lirasına çevrilmesi zorunludur. Devlet bu katsayıyı periyodik olarak onaylanan bir 'ilaç döviz kuru' şeklinde belirler, böylece fiyatlar piyasadaki Euro kurundaki her sıçramayla anlık olarak etkileşime girmez. Bu yaklaşımın temel gayesi, döviz kuru dalgalanmalarının ilaç fiyatlarına otomatik ve sert bir şekilde geçişini sınırlamaktır. Ekonomik bir perspektiften bakıldığında devlet burada, kısa vadeli şokların eczanelerdeki satış fiyatlarına yansıma hızını yavaşlatarak, döviz kurunun fiyatlara geçişkenlik etkisini (Exchange Rate Pass-Through) kontrol altına almaya çalışmaktadır. Böylece kur şokları ilaç fiyatlarında anlık artışlara dönüşmez, bilakis fiyatlar daha öngörülebilir bir çerçeve içinde hareket eder. Bu durum tüketici için bir miktar fiyat istikrarı sağladığı gibi, kamu sektörüne de ilaç harcamalarında daha yüksek bir planlama ve mali disipline uyma kapasitesi verir. Bununla birlikte, piyasa kuru ile ilaç kuru arasındaki makas çok açılırsa bazı gerginlikler doğabilir. Zira ilaç üretim girdilerinin bir kısmı veya ithalatı Dolar veya Euro ile bağlantılıdır, bu da şirket maliyetlerinin fiilen piyasa fiyatından etkilenmesine neden olur. Eğer Lira cinsinden değerlenen gelirler maliyetlerden daha yavaş bir tempoda uyum sağlarsa, maliyet baskıları artar ve bazı kalemlerde arzda tereddüt veya tedarikte gecikme belirtileri görülebilir. Bu nedenle ilaç döviz kuru, vatandaşa ilacı erişilebilir kılma hedefi ile piyasa içindeki tedarik sürdürülebilirliğini koruma hedefi arasında bir denge kurma girişimi olarak genellikle belirli aralıklarla güncellenir."