رحلةٌ تاريخيةٌ بين شجرة رأس السنة وديكها الرومي
Yılbaşı Ağacı ve Hindisi Arasında Tarihi Bir Yolculuk
لَا يُنْظَرُ إِلَى نِهَايَةِ الْعَامِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمُجْتَمَعَاتِ بِوَصْفِهَا تَبَدُّلًا عَادِيًّا فِي التَّقْوِيمِ فَحَسْبُ؛ إِذْ يَسْعَى الْأَفْرَادُ فِي هَذِهِ الْمَرْحَلَةِ إِلَى رَسْمِ حَدٍّ مَحْسُوسٍ بَيْنَ الْقَدِيمِ وَ الْجَدِيدِ، أَيْنَمَا اخْتَلَفَتِ الْبِيئَاتُ وَتَنَوَّعَتِ التَّقَالِيدُ. وَمِنْ ثَمَّ تَتَكَوَّنُ لِلَيْلَةِ رَأْسِ السَّنَةِ طُقُوسٌ وَاضِحَةٌ تَتَمَحْوَرُ حَوْلَ الْمَكَانِ وَ الْمَائِدَةِ مَعًا؛ فَتَظْهَرُ شَجَرَةٌ مُضَاءَةٌ فِي أَحَدِ أَرْكَانِ الْبَيْتِ، بَيْنَمَا يَتَصَدَّرُ طَبَقٌ رَئِيسٌ خَاصٌّ وَسَطَ الْمَائِدَةِ. وَقَدْ تُحَمَّلُ هَذِهِ الْمُمَارَسَاتُ الْيَوْمَ، أَيًّا كَانَتْ نَوَايَا مَنْ يُمَارِسُهَا، دَلَالَاتٍ دِينِيَّةً فِي بَعْضِ الْأَوْسَاطِ؛ غَيْرَ أَنَّ الْمُعْطَيَاتِ التَّارِيخِيَّةَ تُشِيرُ إِلَى أَنَّ هَذَيْنِ الْعُنْصُرَيْنِ لَمْ يَنْبَثِقَا مِنْ مَصْدَرٍ وَاحِدٍ، بَلِ اكْتَسَبَا عَبْرَ الْعُصُورِ طَبَقَاتٍ مُخْتَلِفَةً مِنَ الْمَعْنَى حَتَّى وَصَلَا إِلَى صُورَتِهِمَا الرَّاهِنَةِ.
إِنَّ تَحْوِيلَ الْمَكَانِ عَبْرَ تَزْيِينِ الشَّجَرَةِ يُمْكِنُ رَبْطُهُ، مِنْ جَانِبٍ مَا، بِمَشَاعِرِ الْقَلَقِ أَمَامَ الطَّبِيعَةِ وَ بِأَسَالِيبِ التَّكَيُّفِ مَعَهَا. فَفِي الْأَزْمَنَةِ الَّتِي لَمْ تَكُنْ فِيهَا الْكَهْرَبَاءُ وَوَسَائِلُ التَّدْفِئَةِ الْحَدِيثَةِ مُتَاحَةً، كَانَ قِصَرُ النَّهَارِ فِي الشِّتَاءِ يَزِيدُ الْإِحْسَاسَ بِالِاضْطِرَابِ وَعَدَمِ الْيَقِينِ، كَأَنَّ وَطْأَةَ الظُّلْمَةِ تَمْتَدُّ إِلَى أَجَلٍ غَيْرِ مُسَمًّى. وَ فِي هَذَا السِّيَاقِ، رُؤِيَتِ الْأَشْجَارُ الدَّائِمَةُ الْخُضْرَةِ، الَّتِي لَا تَفْقِدُ أَوْرَاقَهَا حَتَّى فِي أَشَدِّ الْأَيَّامِ ظُلْمَةً، بِوَصْفِهَا رَمْزًا مَلْمُوسًا لِاسْتِمْرَارِ الْحَيَاةِ وَلِإِمْكَانِ عَوْدَةِ الطَّبِيعَةِ إِلَى التَّجَدُّدِ. وَيُرْبَطُ هَذَا الْمَعْنَى أَحْيَانًا بِمُمَارَسَاتٍ شِتْوِيَّةٍ قَدِيمَةٍ؛ ثُمَّ خَرَجَتِ الشَّجَرَةُ، اِبْتِدَاءً مِنْ الْقَرْنِ التَّاسِعِ عَشَرَ، مِنْ إِطَارِهَا الْمَحَلِّيِّ بِتَأْثِيرِ وَسَائِلِ الاتِّصَالِ الْجَمَاهِيرِيِّ، لِتَتَحَوَّلَ إِلَى مِعْيَارٍ لِلزِّينَةِ الْمَنْزِلِيَّةِ وَإِشَارَةٍ اجْتِمَاعِيَّةٍ لَدَى الطَّبَقَةِ الْبُرْجُوَازِيَّةِ، إِضَافَةً إِلَى مَا وَفَّرَتْهُ الصَّحَافَةُ الْمُصَوَّرَةُ مِنْ نَمَاذِجَ جَاهِزَةٍ لِلتَّقْلِيدِ. وَبِذَلِكَ اكْتَسَبَتْ طَابَعًا أَكْثَرَ فَأَكْثَرَ عَلْمَنَةً، دُونَ أَنْ يَعْنِيَ ذَلِكَ انْقِطَاعَهَا التَّامَّ عَنْ جُذُورِهَا الرَّمْزِيَّةِ الْأُولَى.
وَعَلَى خِلَافِ هَذَا الرَّمْزِ الْمَكَانِيِّ، فَإِنَّ حُضُورَ الدِّيكِ الرُّومِيِّ قَلْبِ ثَقَافَةِ الْمَطْبَخِ يَرْتَبِطُ إِلَى حَدٍّ بَعِيدٍ بِضَرُورَاتِ الْمَعَاشِ أَكْثَرَ مِنْ ارْتِبَاطِهِ بِمَعْنًى رُوحِيٍّ. فَقَدْ كَانَ عَالَمُ الرِّيفِ الزِّرَاعِيُّ فِي الْقَرْنِ التَّاسِعِ عَشَرَ يَعُدُّ الْبَقَرَ مَصْدَرًا ثَابِتًا بِفَضْلِ الْحَلِيبِ، وَتُعَدُّ الدَّوَاجِنُ مَصْدَرًا مُنْتَظِمًا بِفَضْلِ الْبَيْضِ، وَهُوَ مَا يَمْنَحُ الْأُسْرَةَ دَخْلًا مُسْتَقِرًّا. لِذَلِكَ لَمْ يَكُنِ التَّفْرِيطُ بِهَذِهِ الْعُنْصُرَيْنِ الْإِنْتَاجِيَّةِ لِأَجْلِ وَجْبَةٍ وَاحِدَةٍ خِيَارًا سَهْلًا دَائِمًا. وَفِي هَذَا الْإِطَارِ، فَإِنَّ الدِّيكَ الرُّومِيَّ لَا يُقَدِّمُ مَرْدُودًا دَائِمًا كَاللَّبَنِ وَالْبَيْضِ، كَمَا أَنَّ حَجْمَهُ يَكْفِي لِإِطْعَامِ جَمَاعَةٍ كَبِيرَةٍ، مِمَّا يَجْعَلُهُ فِي بَعْضِ الْبِيئَاتِ خِيَارًا أَيْسَرَ تَضْحِيَةً. إِلَى جَانِبِ ذَلِكَ يُمْكِنُ فَهْمُ هَذَا الِاخْتِيَارِ، فِي سِيَاقَاتٍ مُحَدَّدَةٍ، بِوَصْفِهِ حَلًّا عَمَلِيًّا مُرْتَبِطًا بِحُسْنِ تَدْبِيرِ الْمَوَارِدِ النَّادِرَةِ أَكْثَرَ مِنْ كَوْنِهِ مُجَرَّدَ تَفْضِيلٍ ذَوْقِيٍّ.
وَخُلَاصَةُ الْقَوْلِ إِنَّ الشَّجَرَةَ قَدْ تَرْمُزُ إِلَى مُقَاوَمَةٍ نَفْسِيَّةٍ أَمَامَ ظُلْمَةِ الشِّتَاءِ، بَيْنَمَا يَرْمُزُ الدِّيكُ الرُّومِيُّ إِلَى إِدَارَةٍ اقْتِصَادِيَّةٍ لِلْمَوَارِدِ الْمَحْدُودَةِ. وَمَعَ ذَلِكَ، فَقَدِ ابْتَعَدَ الرَّمْزَانِ مَعَ الزَّمَنِ عَنْ مُنْطَلَقَاتِهِمَا الْأُولَى، لِيَغْدُوَا جُزْءًا مِنَ الْأَعْرَافِ الشَّائِعَةِ فِي الْمُجْتَمَعِ الِاسْتِهْلَاكِيِّ الْحَدِيثِ، أَيْنَمَا اتَّسَعَ تَأْثِيرُ السُّوقِ وَالْوَسَائِطِ الْحَدِيثَةِ.
Tam Tercüme
"Pek çok toplumda yılın sonu, sadece takvimde meydana gelen sıradan bir değişim olarak görülmez; aksine bireyler, ortamlar farklılaşıp gelenekler çeşitlense de bu evrede 'eski' ile 'yeni' arasında hissedilir bir sınır çizmeye çalışırlar. Bu doğrultuda, mekan ve sofranın merkezinde yer alan belirgin yılbaşı ritüelleri oluşur; evin bir köşesinde ışıklandırılmış bir ağaç belirirken, sofranın ortasında 'özel' bir ana yemek başköşeyi alır. Günümüzde bu uygulamalar, uygulayanların niyeti ne olursa olsun bazı çevrelerde dini anlamlar yüklense de tarihi veriler, bu iki unsurun tek bir kaynaktan doğmadığını, aksine günümüzdeki biçimlerine ulaşana dek çağlar boyunca farklı anlam katmanları kazandığını göstermektedir. Mekanın ağaçla süslenerek dönüştürülmesi, bir yönüyle doğa karşısındaki kaygı duygularıyla ve onunla uyum sağlama çabalarıyla ilişkilendirilebilir; zira kışın günlerin kısalması, karanlığın baskısının belirsiz bir süreye kadar uzandığı hissini vererek huzursuzluğu artırıyordu. Bu bağlamda, yapraklarını dökmeyen ağaçlar hayatın devamlılığının sembolü olarak görülmüştür. Bu mekânsal sembolün aksine, hindi ikramının mutfak kültürünün kalbinde yer alması büyük ölçüde geçim mecburiyetleriyle ilgilidir; çünkü tarımsal dünyada sığırlar ve kümes hayvanları istikrarlı bir gelir kaynağıydı ve bir öğün uğruna onlardan vazgeçmek kolay değildi. Hindi, sürekli verim sunmaması ve boyutunun büyük bir grubu doyurmaya yetmesi sebebiyle feda edilmesi daha kolay bir seçenek olmuştur. Özetle; ağaç kış karanlığına karşı psikolojik bir direnci, hindi ise kısıtlı kaynakların ekonomik yönetimini simgelemektedir. Her iki sembol de zamanla tüketim toplumunun yaygın örflerinin bir parçası haline gelmişlerdir."